Mục lục
Vào những năm 1980, kiến trúc sư người Nhật Shin Takamatsu đã làm chao đảo giới mộ điệu trong và ngoài nước bằng triết lý “công năng đi theo hình thức”. Những tư tưởng ấy không chỉ nằm trên những bản vẽ chì graphite đẹp đến sững sờ mà còn hiện hữu qua hàng loạt công trình thương mại tại Kyoto. Đến tận ngày nay, ông vẫn miệt mài cống hiến với vô số dự án đang nằm trên bàn vẽ.
Trong cuộc trò chuyện này, Vladimir Belogolovsky đã cùng Shin Takamatsu trải lòng về dự án mới tại Việt Nam, về quy trình thiết kế độc bản, về những người đã tạc nên tư duy của ông, và cả lý do vì sao ông ví việc làm kiến trúc cũng giống như đang rèn một thanh kiếm báu.
Thế giới riêng biệt của Takamatsu
Takamatsu nổi tiếng với những tòa nhà mang chi tiết dày đặc, rực rỡ tại Nhật Bản và khắp vùng Đông, Đông Nam Á. Nhưng hơn cả những khối bê tông, người ta nhớ đến ông qua những bản vẽ đầy mê hoặc, nơi không khí và linh hồn của công trình được cô đọng đến mức có những bức vẽ phải mất cả tháng trời để hoàn thành.
Mỗi sáng tạo của ông là một thế giới riêng biệt. Đúng như tên gọi, Origin I (Cội nguồn I) là dấu mốc quan trọng đầu tiên trong sự nghiệp của ông. Cho đến nay, nó vẫn là một tượng đài bất hủ trong việc chạm đến, theo cách nói của Takamatsu “bản chất cốt lõi của kiến trúc”. Công trình được thiết kế cho một chủ doanh nghiệp làm đai áo Kimono, người đã trao cho ông một niềm tin tuyệt đối: “Tôi muốn anh làm kiến trúc. Còn việc dùng nó vào việc gì, tôi sẽ tự lo.” Với mặt tiền trừu tượng, tòa nhà vừa gợi nhắc về một chiếc mặt nạ thần bí, một thiết bị cơ khí tinh xảo, vừa như một sinh thể ngoài hành tinh được bao bọc trong lớp vải nghi lễ trang trọng. Những đôi mắt tinh tường sẽ nhận ra bóng dáng các dự án của những bậc thầy Vienna như Hans Hollein hay Otto Wagner được diễn giải lại. Mang tính đối xứng và hướng nội, thứ kiến trúc đầy tính sân khấu này dẫn dắt ta đi sâu vào bên trong một cách huyền bí và uy nghi.
Hành trình đến với Kiến trúc
Shin Takamatsu (sinh năm 1948 tại Nima, Shimane) bước vào thế giới kiến trúc bằng tình yêu cháy bỏng với hội họa và chế tác. Thuở nhỏ, ông từng nuôi mộng chế tạo tàu ngầm, và thậm chí là cả một khẩu súng thực thụ. Năm 10 tuổi, ông lần đầu cảm nhận được sức mạnh kỳ vĩ của Izumo Taisha, một trong những đền thờ Thần đạo cổ xưa nhất Nhật Bản.
“Cuộc gặp gỡ với Izumo Taisha khi còn là một đứa trẻ đã khiến tôi hạ quyết tâm: khi lớn lên, tôi phải tạo ra được thứ gì đó như thế này.”
Khát khao ấy càng được củng cố khi ông chiêm ngưỡng Nhà thi đấu Quốc gia Yoyogi của Kenzo Tange. Lần đầu tiên, cậu thiếu niên 14 tuổi hiểu được kiến trúc sư thực sự là ai. Ông nghĩ: “Nếu mình trở thành một người như vậy, mình có thể xây dựng nên một Izumo Taisha cho riêng mình.” Và kể từ đó, không gì có thể ngăn cản bước chân ông. Sau khi tốt nghiệp và nhận bằng Tiến sĩ tại Đại học Kyoto, ông thành lập văn phòng riêng vào năm 1980. Từ những viên gạch đầu tiên như Origin I, II, III cho đến các bảo tàng nhiếp ảnh, nghệ thuật thiếu nhi, và gần đây nhất là quần thể tâm linh Núi Bà Đen (Tây Ninh, Việt Nam), mỗi công trình của ông là một hành trình đi tìm vẻ đẹp vĩnh cửu.
Cuộc đối thoại cùng Vladimir Belogolovsky (VB)
VB: Đâu là những ý tưởng ẩn sau dự án đền Núi Bà Đen gần đây của ông tại Việt Nam?
ST: Điểm khởi đầu của dự án là mong muốn tái thiết một không gian thờ tự, bởi rất nhiều đền đài đã bị tàn phá trong chiến tranh. Khi đặt chân đến hiện trường, tôi nhận ra ngọn núi cao 1.000 mét này chính là một “vị thần” để tôn thờ. Vì vậy, tôi muốn dùng kiến trúc để diễn đạt sự thiêng liêng vốn có của ngọn núi mà không làm tổn thương nó.
Đề bài của khách hàng rất trừu tượng: “Hãy tạo ra thứ gì đó mang tính biểu tượng rõ rệt, một nơi mọi người muốn ghé thăm bất cứ lúc nào.” Tôi đã gác lại tất cả để tập trung vào đây. Khi khách hàng nhìn thấy những phác thảo và hoạt cảnh, họ đã nói: “Chúng tôi muốn xây nó đúng y như thiết kế này.”
Tôi luôn tin rằng kiến trúc chỉ thực sự được sinh ra tại một địa điểm duy nhất, vào một thời điểm duy nhất và cho một người duy nhất. Tôi gọi đó là một “hành trình” nơi ta gặp gỡ những con người mới, trải nghiệm những xúc cảm mới để thai nghén nên công trình.
VB: Tôi say đắm những bản vẽ đầy không khí của ông. Nghe nói ông mất cả tháng cho một tác phẩm. Ông muốn gửi gắm điều gì qua chúng?
ST: Chỉ với một cây bút chì, tôi cố gắng tìm kiếm sức mạnh nội tại của kiến trúc. Tôi khắc họa sự rạng rỡ của vật liệu để khám phá quyền năng của nó. Tôi suy nghĩ thông qua việc phác thảo. Tôi lặp đi lặp lại quá trình đó, gia tăng áp lực lên từng nét vẽ cho đến khi chạm tới lời giải cuối cùng. Đôi khi phải mất hàng trăm bản nháp trên một tờ giấy lớn trước khi sự thật được hiển lộ.
VB: Ông có thể kể về dự án Origin I và cơ duyên dẫn đến công trình này?
ST: Đó là tác phẩm đầu đời. Vị khách hàng năm ấy đã nói: “Tôi chẳng có gì để dặn anh cả. Cứ xây cho tôi một ‘kiến trúc’. Bất kể anh xây gì, tôi cũng sẽ dùng được.” Tôi gặp ông ấy trong một đám cưới khi đang ký tên thư pháp. Ông ấy hỏi tôi làm gì, tôi nói mình là kiến trúc sư nhưng chưa xây được gì cả. Ông ấy liền bảo: “Vậy hãy xây trụ sở công ty cho tôi nhé.”
Tôi chỉ có đúng hai tuần. Tôi vẽ trong cơn mê sảng, gần như không ngủ, nhưng ý tưởng vẫn bế tắc. Cho đến những giây phút cuối cùng, đôi tay tôi bắt đầu tự chuyển động. Tôi nhớ rõ cảm giác đó: Đôi tay tôi đã tự tìm thấy thiết kế. Đó là ký ức của đôi tay sau hàng nghìn bản vẽ trước đó. Khi tôi mang mặt đứng ấy đến, ông ấy gật đầu: “Được, hãy xây đúng như thế này.”
VB: Ông từng nói mình muốn tạo ra “bản chất của kiến trúc” trong Origin I. Điều đó nghĩa là gì?
ST: Đó là sự rung cảm tôi có được từ đền Izumo Taisha. Tôi cố gắng tìm lại bản chất đó thông qua những công trình chỉ có thể tồn tại trong một bối cảnh duy nhất, dành cho một khách hàng duy nhất.
VB: Những kiến trúc sư nào đã chạm đến tâm hồn ông nhiều nhất?
ST: Đầu tiên là Hans Hollein với câu nói: “Mọi thứ đều là kiến trúc.” Nó có nghĩa là ngay trong kiến trúc, ta có thể tìm thấy những thứ không-phải-kiến-trúc. Tiệm nến Retti của ông ấy khiến tôi sững sờ. Một bức ảnh nhỏ trên báo trông như một tòa tháp tôn giáo vĩ đại, dù thực tế nó rất nhỏ. Ngoài ra còn có Otto Wagner, Walter Pichler, Raimund Abraham và những bản vẽ của Piranesi.
Về phía Nhật Bản, tôi chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Sei’ichi Shirai. Dự án Đền thờ Thảm họa Nguyên tử của ông, dù không được xây, nhưng là đỉnh cao của sự đơn giản và bùng nổ mà tôi luôn khao khát đạt tới.
VB: Các nhà phê bình dùng nhiều tính từ mạnh để nói về ông: “nghịch lý”, “bạo liệt”, “cơ khí”, “tinh xảo như trang sức”. Ông tự thấy mình thế nào?
ST: Tôi muốn tạo ra một thứ kiến trúc nằm ngoài những gì chúng ta vẫn biết. Nó giống như đền Nageire-dō, một ngôi đền nhỏ nằm chênh vênh trên vách đá. Kiến trúc đó không thuộc về lý thuyết hay chủ nghĩa giải cấu trúc nào cả. Tôi không muốn bị đóng khung. Tôi muốn mỗi công trình của mình là một cuộc đời khác nhau.
VB: Ông từng ví kiến trúc với việc rèn kiếm. Tại sao vậy?
ST: Tôi từng thiết kế một thanh kiếm tên là Killing Moon. Rèn kiếm và làm kiến trúc có sự tương đồng kỳ lạ: lắp ghép những bộ phận đã được mài giũa cực kỳ tỉ mỉ.
Tôi xem các công trình là sự mở rộng của cơ thể mình. Tôi tư duy bằng đôi tay. Khi tôi vẽ, cơ thể tôi tuôn chảy trực tiếp vào bản thiết kế. Đó là bản ngã của tôi.
VB: Một lời khuyên cuối cùng cho các kiến trúc sư trẻ?
ST: Tôi chỉ có một điều duy nhất từ trải nghiệm của mình: Hãy suy nghĩ về kiến trúc bằng chính đôi bàn tay của bạn.
Biên dịch từ nguồn: World-architects
